Saga Erpsstaða
Erpsstaðir eru ein af landnámsjörðum Auðar Djúpauðgu, sem nam land í Dölum vestur.
Þegar Auður hafði komið sér fyrir í Hvammi gaf hún nokkrum þræla sinna frelsi og að launum fyrir vel unnin störf fengu þeir starfslokasamning, í formi jarðnæðis.
Margir bæjir í Dölum bera nöfn þessara þræla, og þá einkum í Suðurdölum. Má þar nefna Sökkólf, sem fékk Sökkólfsdal allan, Vífil sem fékk Vífilsdal, Hörð, sem fékk Hörðudal, Hunda sem hlaut Hundadal og Erp Meldunsson, þeim þræl sínum er hún unni mest gaf hún Sauðafellsslönd öll, milli Reykjadalsár og Tunguár.
Erpur byggði bæ sinn undir hlíðum Sauðafellsins og nefndi hann Erpsstaði.
Til gamans má geta þess að Erpur þessi var af konungaættum og var faðir hans Meldun, jarl á Írlandi þegar Erpi var rænt og hann seldur til Íslands. Orðið eða nafnið Erpur, þýðir jarpur.
Búskapur hefur verið stundaður óslitið á Erpsstöðum frá því um 880, að því að best er vitað. Sauðafellið hefur í gegnum aldirnar verið ábúendum sínum hliðhollt. Uppi í litla hvamminum, þar sem Erpur byggði sinn bæ og gamla bæjarstæðið er, er mjög mikil veðursæld, hlýtt og jörð mjög frjósöm.
Margar sagnir eru til af dæmum um veðursældina. T.d. einhverju sinni er bændur á Sauðafelli héldu til gegninga í fjárhúsum sem stóðu sunnanundir Sauðafellsbænum, var mikið kafald og ekki hægt að beita út kindum þann daginn. Einn vinnumanna frá Sauðafelli, gekk fram hjá gegningahúsunum í bylnum en þegar hann hafði gengið áleiðis að Erpsstöðum, fór að rofa til og viti menn veðrið á Erpsstöðum var með þeim hætti að bóndinn þar sat í rólegheitum yfir sínu fé á beit. Sauðfellingurinn snéri inn í veðrið og komst heim aftur og greyndi frá.
Mestan hluta 20 aldar var búið á Erpsstöðum með blandaðan búskap, þ.e. kýr og kindur.
Gamli bærinn sem stendur uppgerður og við leigjum út sem sumarhús, var byggður 1963 og stendur á þeim stað sem eldri bærinn var. Byggingu var þannig háttað, að gamli bærinn, sem var burstabær, var rifinn um vorið og bjó heimilisfólkið í tjöldum yfir sumarið, auk þess sem búið var að hluta til í gamalli baðstofu, semstóð þar hjá. Íbúðarhúsið, sem þá var byggt er svokallað Snorrahús, en það var frumkvöðullinn, Snorrri Halldórsson, frá Magnússkógum í Hvammssveit og stofnandi Húsamiðjunnar, sem byggði það. Hann byggði mörg hús á þessum árum, í svo kölluðum einingahúsastíl, en komu þá húsin á byggingarstað, í einingum sem síðan voru reistar upp á staðnum. Þótti þetta mikil og góð tækni, á þessum tíma og gerði það að verkum að byggingartími var mjög stuttur.
1975 komu að Erpsstaðabúinu, ung hjón. Konan var dóttir bóndans á bænum, sem þá var orðinn roskinn. Þessi hjón byggðu síðan á næstu 10 árum alla jörðina upp. Byggðu nýtt útihús, hlöðu, fjárhús og fjós og einnig nýtt og glæsilegt íbúðarhús.
Hinu nýja búi var valin staður á svo nefndu Birgisholti, sem er um 300m neðan við gamla bæjarstæðið.
Aðalástæður þess að bærinn var fluttur, var að á vetrum var erfitt að koma mjólkurbílnum og fóðurbílum upp hallan að gamla bænum, sökum lélegrar vegtengingar, bratta og mikilla snjóa sem festi í brekkuna, auk þess sem meira rými var fyrir byggingarnar niðri á Birgisholtinu, en uppi í hlíðinni og styttra að koma heyjum í hlöðu og mykju á tún.
Þessi ágætu hjón brugðu búi vorið 1997, en þá hófst það tímabil í sögu Erpsstaða, sem nú stendur yfir, þegar við; Þorgrímur Einar og Helga Elínborg, keyptum Erpsstaði og hófum hér búskap.
Ábúendur á Erpsstöðum eru í dag, Þorgrímur Einar Guðbjartsson, frá Kvennahóli á Fellsströnd, Dalasýslu og Helga Elínborg Guðmundsdóttir, frá Kvennabrekku í Miðdölum Dalasýslu.
Börn þeirra eru fimm, Guðbjört Lóa og Gunnlaug Birta. Drengirnir, Guðmundur Kári og Einar Björn og litla daman, Hólmfríður Tania.
Búskap er í dag þannig fyrir komið að rekið er kúabú, með um 60 mjólkurkúm auk geldneyta, alls um 150 gripir.
Sauðfjárbúskapur lagðist af um 2000, en haustið 2008 fengum við okkur 7 kindur.
Hestaeign er einnig 7 hross á öllum aldri. Eru flest tamin og notuð af börnunum og unglingunum til leiks á vorin og sumrin.
Þá eru á bænum 3 kettir, ein kanína, 3 naggrísir og síðast en ekki síst þau skötuhjú, Týra og Spott, hundarnir okkar. Týra er af erlendur bergi brotin en Spott er hreinræktaður Íslenskur fjárhundur, þó hann sé nú ekki mikið að monta sig af gáfum sínum í þeim efnum.
Haustið 2006 tókum við hjónin þá ákvörðun að byggja upp búið á Erpsstöðum. Eins og margir vita þá er nútímabúskapur orðin mun auðveldari en fyrir um aldarfjórðungi, bæði hvað varðar gífurlegar framfarir í mjaltatækni og heyverkun, þannig að til þess að geta tekið þátt í þeirri framþróunn, þá var fátt annað hægt að gera, ef við ætluðum okkur á annað borð að fylgja með þróununni.
Vorið 2007 hófust síðan framkvæmdir og var þeim að mestu lokið haustið 2008 þegar kýrnar okkar fluttu í hið nýja fjós.
Nýja fjósið er ætlað um 80 kúm, þar af um 60 mjólkandi, auk aðstöðu fyrir litlukálfana, meðan þeir fá mjólk. Að auki er í nýja fjósinu um 200m2 aðstaða, ætluð fyrir heimavinnslu afurða.
Það er einmitt heimavinnslan sem vóg mest þagar við ákváðum að fara af stað í þessa vegferð.
Þorgrímur er mjólkurfræðingur að mennt og hefur unnið í MS Búðardal við framleiðslu á ostum og sýrðum vörum.
Hugmynd okkar byggir á því að framleiða skyr, osta og ís á bænum og selja beint til neytenda. Auk þess höfum við komið upp lítilli gesta mótttöku, þar sem gestir búsins geta fræðst um landbúnað og lifnaðarhætti í sveitinni.